Het ondemocratische gehalte van de gevestigde elites en de PVV

Ik moet echt niks hebben van de PVV met zijn ondemocratische, onbeleefde, inhoudsloze gebral. Ze benadrukken eenzijdig hoe slecht het gaat met Nederland, en hebben voor het probleem dat ze daarmee ten dele zelf creëren, ook geen enkele serieuze oplossing. Wel zijn ze zo onliberaal ten aanzien van moslims, dat ze daarmee de democratie ondermijnen.

PVV's visie op democratie is duidelijk: de meerderheid mag bepalen wat het wil. De grondwet en de wetgeving in het algemeen zijn net wat minder belangrijk. Geert Wilders gaf uitdrukking aan die houding door het onlangs te hebben over 'neprechters' en 'nepdemocratie'. Ik vind hem een gevaar voor de democratie, want die is nu eenmaal gebaseerd op het idee van de rechten van minderheden. Ook van moslims dus. De Islam verbieden, de Koran verbieden, dat soort ideeën van de PVV zijn verwerpelijk en de doodsteek voor de democratie.

Maar de PVV heeft wel een punt. Het verzet zich tegen de 'gevestigde elites' met hun achterkamertjespolitiek. De liberale elites zijn zo liberaal dat ze soms de neiging hebben de democratie wat minder serieus te nemen. Ze willen graag dat hun standpunten een meerderheid hebben, maar als het nodig is regelen ze graag hun zaakjes 'onder elkaar'. En voor mensen die al jaren roepen dat Nederland problemen heeft - met immigratie, in achterstadswijken, met ondoorzichtig beleid, met een gebrek aan economische groei voor de middenklasse - en die gewoon genegeerd zijn, is wat de PVV zegt natuurlijk prachtig. "Die pakken tenminste die gevestigde elite aan."

Hebben beide partijen elkaar in de houdgreep? Versterken ze elkaar? Dat lijkt me wel. De PVV doet het goed dankzij die 'elite' die ze verwerpt en negeert. De liberale elite gaat door met zijn politieke ondoorzichtigheid omdat er een gevaar dreigt van de kant van de PVV. Allebei begrijpelijk, allebei onbehulpzaam.

Ik hoop dat de kamerverkiezingen in maart winst opleveren voor het politieke midden. Onze samenleving gaat er niet op vooruit als roeptoeters van de SP of de PVV meer te zeggen krijgen. Maar dat politieke midden moet ook 'hervormd' worden door een nieuw democratisch elan. Geen problemen wegwuiven, geen achterkamertjespolitiek, geen steun aan de welgestelden terwijl de gewone man de adem wordt ontnomen, geen negeren van kritiek op de EU, etc etc. En dat politieke midden mag ook best wat meer populaire leiders hebben, en minder ambtelijke taal spreken.

Waar moet dat nieuwe elan vandaan komen? Net als de kerk heeft de politiek iets nodig van 'semper reformanda', maar dat is best moeilijk. Partijen die altijd op een eigen manier hebben gefunctioneerd zullen maar moeilijk in het eigen vlees snijden. Maar dat moet wel gebeuren.  En ze zullen door maatschappelijke organisaties, inclusief de kerk, scherp gehouden moeten worden.  

Wat mij betreft mogen CDA, VVD, PvdA samen een kabinet gaan vormen - zo nodig aangevuld met CU of GL.  Maar die partijen moeten zich dan gezamenlijk en iedereen voor zich committeren aan vernieuwing. Niet door de bruutheid van de PVV, en ook niet door ambtenarij in de kamer.  Wel door extreme openheid, door te luisteren, door meer de taal van de kiezer te spreken, door in te zetten op financiële vooruitgang voor de meerderheid, door in te zetten op een samenleving waarin iedereen die zich aan de wet houdt, zich thuis kan voelen.  

De immoraliteit van de rijkdom - pak die steenrijken hard aan

Nee, ik wil even geen discussie over of rijk zijn goed is of fout. En wat is rijk? Maar Oxfam Nobib legt de vinger op de plaats waar het zeer doet: De verhouding tussen de allerrijksten en de allerarmsten in de wereld komt steeds schever te liggen. Acht mannen op aarde bezitten evenveel als de armere helft (3.5 miljard mensen) van de wereldbevolking. Zes jaar geleden bestond die groep van allerrijksten nog uit 388 mensen.

Oxfam Novib laat dus zien dat rijkdom op aarde in steeds minder handen is samengebald. De organisatie zegt dit in zijn rapport An Economy for the 99% dat het in verband met het World Economic Forum in Davos het licht deed zien.

"Het is een schande dat een handjevol mensen over zo veel vermogen kan beschikken, terwijl een op de tien mensen moet rondkomen van minder dan 2 dollar per dag", zegt Oxfam-directeur Farah Karimi.

De oorzaak: de belastingmoraal van extreem rijke mensen en internationale bedrijven, aldus Oxfam Novib. Nu weet ik niet of die belastingmoraal slechter is dan de mijne.  Ik probeer ook zo weinig mogelijk te betalen. En die steenrijken doen dit alles ook nog eens binnen de grenzen van de wet.  Maar dan pas je die wetten toch aan? 

Wie moeten de wetten internationaal aanpassen? Een elite die het ook helemaal niet slecht heeft.  Ik denk niet dat die van plan zijn de steenrijken aan te pakken.  De relatienetwerken, de bedrijven, de families, ze zijn teveel verwant.  Maar politieke druk van de kiezers kan wel een verschil maken. En die puissant rijken, die moeten ook voelen dat we hun rijkdom niet normaal vinden. 

   
Maar wat doen we? We kijken met bewondering naar mensen als Bill Gates, Mark Zuckerberg, Jeff Bezos.  Die hebben het toch maar mooi gemaakt? En wow, soms geven ze veel geld weg.  Ja, veel vergeleken met mijn schamele inkomen. Maar vergeleken met wat ze hebben, geven deze heren fooien aan de armen.

De christelijke moraal over bezit is vrij eenvoudig.  Misschien niet makkelijk om uit te voeren, maar wel eenvoudig.  Wie veel heeft, heeft veel verantwoordelijkheid.  En als je mensen armoe ziet lijden en je doet niks, dan overtreed je de wetten van God. Dat is immoreel. 

Niet alle moraliteit kan je afdwingen.  Je kunt onvriendelijk zijn niet in de strafwet zetten. Maar excessieve verdiensten kan je wel met excessieve belastingregels aan banden leggen.  En dit soort rijken mogen best weten dat ze in ieder geval de christelijke moraal overtreden. Zulke rijkdom, terwijl 700 miljoen mensen honger lijden, dat kan niet. Dat mag niet. 

Eucharistie, de Seder maaltijd, en heidense feesten

Natuurlijk is er een relatie tussen de Joodse seder-maaltijd en de christelijke Eucharistie, of Avondmaal. Maar hoe die relatie is, is niet erg duidelijk.  Enerzijds, het is duidelijk dat Jezus en zijn discipelen het Pascha vierden en dat Jezus toen de Eucharistie instelde.

Maar hoe dat Pascha anno 33 AD werd gevierd, is niet zo duidelijk.  De Joodse Mishnah beschrijft anno 200AD hoe Joden hun complexe seder-maal vierden, maar was dit al zo complex toen Jezus het vierde? Was er een universele manier waarop Joden het vierden? De latere rabbijnse beschrijving is misschien wel mede een reactie op hoe christenen hun Eucharistie vierden.















Het is dus misleidend om de vroeg-christelijke viering van de Eucharistie te zien als een soort christelijke versie van hoe het Jodendom anno 200AD (of heden ten dage) het seder vierde. Dat is anachronistisch. Jezus en zijn leerlingen, en ook de vroege kerk, vierde niet het Joodse seder-maal zoals dat vandaag wordt gevierd. En voor de goede orde, natuurlijk ook niet de Eucharistie zoals die door Anglicanen, Katholieken, Orthodoxen of de Vergadering van Gelovigen wordt gevierd.

In het Jodendom was de seder-maaltijd natuurlijk de maaltijd par excellence - ingesteld door Mozes zelf. Er waren echter ook andere maaltijden die misschien inspiratie voor de christelijke Eucharistie vormden.  De Qoemraan gemeenschap vierde liturgische maaltijden (met sterke nadruk op het eeuwig maal in het Koninkrijk van God) en ook gewone joodse maaltijden hadden een zeker liturgisch karakter; de Mishnah beschrijft de zegeningen die bij het eten moesten worden uitgesproken.

Er is dus wel een relatie tussen de christelijke Eucharistie en de Joodse maaltijden - Jezus en de discipline waren Joden.  Maar die parallellen 'geven geen antwoorden op de vragen van hoe of waarom de volgelingen van Jezus aten terwijl ze nadachten over zijn aanwezigheid en belofte', aldus McGowan in Ancient Christian Worship (Baker Academic), p. 25.  'De Eucharistie ontwikkelt zich in dezelfde wereld als deze [joodse] vormen, [...] maar ontwikkelt zich ernaast, meer dan slechts daaruit.'

McGowan beschrijft kort hoe in alle culturen ten tijde van Jezus, gezamenlijke maaltijden een ritueel-liturgisch karakter hadden.  Alles had een religieus in die tijd; vlees was geofferd - denk aan hoe nog steeds alle vlees in de moslimwereld automatisch een zeker religieus kenmerk heeft door de rituele manier van slachten - en na het eten werden drankoffers gebracht aan de goden, of de keizer, alvorens de wijn ook in de kelen vloeide.

Dat christenen dus, net als Joden en mensen van andere culturen, een gezamenlijke maaltijd vierden, werd als normaal gezien.  Vreemd aan de christenen was dat ze hun dank brachten aan een gekruisigde Heer, en niet aan de frivole goden of de machtige keizer. En ze eindigden de maaltijd niet ladderzat zoals gebruikelijk bij de heidenen.

Tertullianus schreef rond 200AD:

We gaan niet aanliggen voordat we eerste het gebed tot God hebben gesmaakt; er wordt genoeg gegeten om de honger te stillen; er wordt slechts zoveel gedronken als betamelijk is voor wie kuis zijn.  Ze worden verzadigd als hen die weten dat ze God zelfs in de nacht moeten prijzen; ze spreken als mensen die weten dat God meeluistert. Na het water voor het wassen van de handen, en de lichten [die worden aangestoken], wordt ieder uitgenodigd om in het openbaar voor God te zingen uit de heilige schriften of naar zijn eigen bekwaamheid; op die manier wordt getest hoe mensen gedronken hebben.  En het feest wordt met gebed besloten. (Apol. 39.17-18)

Deze woorden van Tertullianus laten zien dat de christelijke maaltijd door de heidenen werd herkend - zo vierden ook zij hun maaltijden. Maar Tertullianus wijst op een voornaam onderscheid.  Christenen worden niet dronken maar richten zich op God.

Eredienst en 'worship'

De twee foto's die ik hier plaats geven goed aan hoe verschillend er tegenwoordig over de eredienst en over 'worship', of aanbidding, wordt gedacht.  Voor sommigen is de traditionele liturgie daarvoor de beste expressie, en anderen menen dat hun eigen individuele expressie pas echt als 'aanbidding' geldt.

In de bijbel was eredienst en aanbidding iets geheel anders.  Ik kom daarop omdat ik bezig ben met Andrew B. McGowan's Ancient Christian Worship (Baker Academic, 2014).  Dat boek gaat over de ontwikkeling van de liturgie in de eerste vier eeuwen van de kerkgeschiedenis, maar als een soort excuus legt hij uit dat zijn (en ons moderne) gebruik van het woord 'worship' in wezen niet overeenkomt met hoe in de bijbel en de vroege kerk over 'worship' weer gedacht.

Eerbied en gehoorzaamheid, en lichamelijke daden die daar uitdrukking aan geven, dat is hoe in de bijbel over 'aanbidding' of 'eredienst' wordt gesproken. Denk aan Romeinen 12:1, waar jezelf aan God ter beschikking stellen, je 'redelijke eredienst' wordt genoemd.  En de wijzen uit het oosten 'aanbaden' Jezus: ze gaven geschenken en bogen zich neer.  De collecte is dus ook aanbidding.

De 'bijbelse' manier van spreken over aanbidding gaat over leven en ethiek; als tegenwoordig over 'worship' wordt gesproken, gaat het vooral over het innerlijke leven en over esthetica, aldus McGowan.

In de vroege kerk zouden ze echt niet hebben begrepen wat je bedoelde als je het had over 'stijlen van aanbidding'. Mijn liturgische voorkeur is traditioneel; ik heb weinig begrip voor moderne vormen van 'worship'. Maar welke 'stijl' je ook verkiest voor je wekelijkse liturgische of niet-zo-liturgische eredienst, ze zijn allebei pas 'worship' als ze deel uitmaken van een leven van gehoorzaamheid.

Na jaren Cairo nu in Utrecht

Sinds 1988 hebben we bijna onafgebroken in Egypte gewoond; sinds een week wonen we weer in Nederland.  Een ander Nederland dan toen we in de vorige eeuw vertrokken.  Een goed moment om deze blog weer te doen herleven.  In de Nederlandse taal.  Ik hoop hier spoedig een verse start te maken met mijn hersenspinsels te uwer beoordeling neer te leggen.