2 Henoch - samenvatting met een beetje commentaar

Het boekje dat we 2 Henoch noemen is lastig te dateren, maar ergens in de eerste eeuw na Chr lijkt een goede gedachte. Het is een Joods boekje waar ik geen sporen van christelijke invloed in tegenkwam. Er zijn verschillende versies van 2 Henoch gevonden; ik heb de langere versie gelezen. Het boekje is alleen in Oud Slavonisch bekend, maar dat dit een vertaling uit Grieks is, is wel duidelijk.

De schrijver maakt nogal veel gebruik van het scheppingsverhaal en de val van Adam en Eva (Genesis 1-3), van Henoch en zijn nageslacht (Genesis 5), van Noach en de zondvloed (Genesis 6-8) en van Melchisedek (Genesis 14:17-24).

God laat aan Henoch de hemelse werkelijkheid zijn - de tien hemelen. De manier waarop dit wordt beschreven is esoterisch, geweven rond de informatie uit Genesis. Henoch krijgt door zijn hemelvaart inzicht in de natuur, hemel en hel, de geestelijke wezens die hemel en hel bevolken, en in God uiteraard. Engelen en aartsengelen spelen een grote rol in het handhaven van de regels in de natuur.

Henoch moet al deze dingen in boekrollen opschrijven zodat zijn nageslacht inzicht heeft in de aard van de wereldheid en in wat God van de mens verwacht. In het boekje wordt regelmatig opgesoms wat de kenmerken van rechtvaardigen zijn. Rechtvaardigen “lijden aan allerlei rampen in hun leven, pijnigen hun ziel, laten hun ogen geen onrecht zien, oordelen rechtvaardig, geven brood aan de hongerigen, kleden de naakten, rapen de gevallenen op.” (9)

Onrechtvaardigen verheerlijken God niet, corrumperen kinderen in de anus, op de manier van Sodom, doen aan allerlei soorten hekserij, stelen, liegen, schelden mensen uit, begeren, plegen overspel en moord. Ze grijpen de armen bij de keel, verrijken zichzelf met wat van een ander is, laten de hongerigen sterven, nemen de laatste kledingsstukken nog af van de naakten. Ze erkennen hun Schepper niet maar buigen zich voor afgoden. (10) en zulke onrechtvaardigen zijn gewaarschuwd: Henoch krijgt de plaats te zien waar ze voor eeuwig zullen worden gekweld. (10).

Henoch had het voorrecht het aangezicht van God te zien. Dit is de functie van de Hogepriesteer in de Tempel in Israel. Alleen die mag eenmaal per jaar voor God verschijnen in het heilige der heiligen.

Henoch krijgt in die ontmoeting nogal wat “wetenschappelijke informatie” over de wereld en de natuur, zoals de loop van de zon en maan, de lengte van een jaar, en veel meer. Met die informatie lijkt hij te willen onderstrepen dat hij werkelijk God heeft gezien en dat hij een betrouwbare boodschap heeft.

God is erg welwilend. Hij moest Adam en Eva wel vervloeken om hun zonde, maar Hij zegt wel dat Hij de mensheid, en de aarde, en geen een ander schepsel, heeft vervloekt, maar alleen de kwaden daden van de mensen. God is dus welwillend, daarom is de vrucht van goeddoen ook zo zoet. (31) Maar ook is waar dat de mensen maar een klein beetje zondigen, terwijl ze toch in het eeuwige leven voor altijd zullen lijden”. (42)
De zondvloed kwam als straf van God vanwege de afgoderij en de sodomitische overspeligen, “vriend met vriend in de anus”. (34). De zondvloed zal de wereld verwoesten, maar ook het geslacht van Noach zal voor een groot deel weer kwaad doen. Voor die generatie zijn de boeken in het handschrift van Henoch belangrijk. God zergt, “Ik zal iemand doen opstaan voor die generatie, die hen de boeken in je handschrift zal laten zien.” (35)

2 Henoch heeft zijn eigen ‘zaligsprekingen’, in hoofdstuk 42. De stijl en inhoud lijken wel wat op Mattheus 5:

Gelukkig is wie de naam van de Heer eert, die altijd voor zijn aangezicht dient, en die zijn giften met vrees organiseert, offergaven van leven, en die in dit leven correct leeft en sterft.
Gelukkig is hij die rechtvaardig oordeelt, niet omwille van betaling maar om het recht…
Gelukkig hij die de weduwe en de wees eerlijk oordeelt, en die iedereen helpt die onrechtmatig is behandeld.
Gelukkig hij die zich van het seculiere pad van deze ijdele wereld afkeert…
Gelukkig hij die goed zaad zaait, want hij zal zevenvoudig oogsten.
Gelukkig hij in wie waarheid is…
Gelukkig op wiens lippen mededogen en in wiens hart zachtheid is.
Gelukkig hij die alle werken van de Heer begrijpt… en Hem verheerlijkt.
Gelukkig wie de naakte kleedt met zijn kleed, en die de hongerige zijn brood geeft

Henoch gaat verder met moreel advies en zegt, uiterst humaan, dat God de mens geschapen heeft, als een kopie van zijn eigen aangezicht. Daarom, als je het aangezicht van een mens beschimpt, dan beschimp je God zelf. Oordeel wacht mensen die zonder aanleiding boos zijn op iemand, en wie anderen beschimpt en in het gezicht spuugt. “Gelukkig is wie zijn hart niet kwaadaardig richt op een ander, maar wie de verachte en veroordeelde helpt, en wie opheft wie zijn verpletterd, en wie mededogen jegens de behoeftigen toont, vanwege de de dag van het oordeel.” (44)

Henoch geeft zijn boeken aan zijn kinderen en gebiedt ze die weer aan latere geslachten te geven, aan eigen familie en alle naties, opdat die God vrezen. (48)

De daden van alle mensen zijn God bekend en op de dag van het grote oordeel zal God ieder oordelen. Daarom moeten gelovigen geen wraak nemen, maar de wraak van God afwachten.(50)

Het is goed om in de morgen, middag en avond in de tempel te bidden. (51)

Henoch heeft weer een set zailgsprekingen, in hoofdstuk 52.

Gelukkig is wie God prijst, en vervloekt wie de arme minacht en kwaadspreekt over zijn buurman.
Gelukkig wie God prijst, vervloekt wie vloekt en blasfemisch spreekt.
Gelukkig wie alle werken van de Heer zegent; vervloekt wie enig schepsel van God minacht.
Gelukkig wie zorgvuldig hard werkt; vervloekt wie jaloers is op een ander en die werk stukmaakt.
Gelukkig is wie de liefde voor vrede doet groeien…
Al deze zaken komen aan de orde op de oordeelsdag.

Denk niet dat je op de voorspraak kunt rekenen van iemand als Henoch - die al bij God is om vergeving van je zonden te krijgen. (53)

Dieren hebben een ziel en zullen in het oordeel de mensen aanklagen die ze niet goed te eten gaven. (58)

Er is geen bekering mogelijk na de dood. Gelukkig is de persoon die in zijn lijden, zijn gaven met geloof voor het aangezicht van de Heer brengt, en die dan offert, en dan vergeving van zonden ontvangt. (62)

Toen Henoch meedeelde dat hij naar God zou worden opgenomen, kwamen zijn zonen en anderen, om hem zegeningen te wensen. “Jij bent degene die de Heer koos boven alle mensen op aarde, en hij wees jou aan om een geschreven verslag te maken van alles wat betreft zijn schepping, zichtbaar en onzichtbaar, en jij bent degene die de zonden van de wereld wegdraagt.” (64) Dit laatste is in tegenstelling met wat we eerder lazen, namelijk dat er geen voorspraak van wie dan ook voor vergeving van zonden is.

Henoch zegt dat als de hele schepping aan haar einde komt, elk mensen in Gods oordeel verschijnt. Dan zal ook de tijd ophouden. De rechtvaardigen gaan dan de Grote Eeuw binnen en die zal eeuwig zijn. Daar zal vermoeidheid noch ziekte of zorg zijn, en geen dag en nacht. Alles wat vergankelijk is zal verdwijnen en het onvergankelijke komt tot stand.(65)

Weer houdt Henoch de lezer zijn moraal voor, in hoofdstuk 66:

“Wandelt, mijn kinderen, in geduld, nederigheid, kwelling, angst, trouw, waarheid, hoop, zwakte, spot, mishandelingen, verleiding, ontbering, naaktheid, en hebt liefde voor elkaar, totdat je deze eeuw van lijden verlaat, zodat je ergenamen wordt van de nooit eindigende eeuw.”

Dan wordt Henocht ten hemel opgenomen. Engelen namen Henoch mee naar de hoogste hemel, “waar de Heer hem ontving en hem voor eeuwig deed staan voor zijn aangezicht.” (67)

God verschijnt dan aan Methusalem, de zoon van Henoch, in een nachtvisioen. Hij krijgt opdracht om names de mensen voor God’s altaar te staan, “en je zult alle dagen van je leven verheerlijkt zijn”. Methusalem liet zich dus door de mensen aankleden en kronen [als Hogepriester] en Methusalem slachtte dieren en offerde die “in de naam van God en in de naam van de mensen.” Toen Methusalem naar het altaar ging was “zijn gezicht stralend als de zon”. Die dag was het volk verheugd “voor het aangezicht van God en voor het aangezicht van Methusalem”. (69)

Methusalem stelde Nir, zijn kleinzoon, aan als zijn opvolger. Diens vrouw was onvruchtbaar en oud, maar werd zwanger hoewel Nir niet met haar had geslapen. Nir geloofde niet dat dit een wonder was, en sprak boos tot haar waarop ze dood neerviel. Toen kwam het kind uit de dode vrouw, en ging naast haar zitten. Het kind was als een drie-jarige. Noach (broer van Nir) en Nir waren onthutst en zagen hoe het kind God prees en hoe hij het teken van het (Hoge)priesterschap op zijn borst droeg en dat was heerlijk in aanblik. Noach en Nir kleedden de jongen als priester aan en gaven hem het heilige broo te eten. Ze noemden de jongen Melchisedek. (71)

Nir was bezorgd omdat hij wist dat de zondvloed ging komen, en vroeg God of zijn zoon Melchisedek dan ook zou omkomen. Maar God beloofde dat Michael hem voor de vloed naar het paradijs zou opnemen. En vanuit het paradijs zal Melchisedek het hoofd van alle priesters in de toekomst zijn. 

“Melchisedek zal het hoofd zijn van de 13 priesters die voorheen bestonden [voor Melchisedek?]. En later, in de laatste generatie,, zal er een andere Melchisedek zijn, de eerste van 12 priesters. En de laatste zal het hoofd zijn van allen, een grote aartspriester, het Woord en de Kracht van God, die wonderen zal doen, grotere en meer heerlijk dan alle vorigen. Hij, Melchisedek, zal priester en koning zijn in de plaats Akhuzan, dat is, in het hart van de aarde waar Adam is geschapen en waar zijn graf zal zijn.” (71)

Nadat Noach de zondvloed zal hebben overleefd, “zal er een andere Melchisedek komen, het hoofd van de priesters die heerst over de mensen, en die de liturgie voor de Heer uitvoert.”

Toen gebeurde het dat Michael kwam om het kind Melchisedek naar het paradijs mee te nemen, en “daar zal hij voor altijd zijn”. Michael vertelde Nir:

“En als de twaalfde generatie komt, na 1070 jaar, wordt in die generatie een rechtvaardige man geboren. [Abraham?] En de Heer zal hem zeggen dat hij moet gaan naar de berg waar de ark van Noach, je broer, is. En hij zal daar een andere Melchisedek vinden, die daar 7 jaar gewoond heeft en die zich verbergt voor afgodendienaars die hem willen doden. Hij zal hem meenemen en hij zal de eerste priester en koning in de stad Salem zijn, in de stijl van Melchisedek, de oorsprong van de priesters.” (72)

Nadat Melchisedek was weggenomen was er geen priester meer onder de mensen en vanaf die tijd was er grote verwarring op aarde. Daarna volgde de zondvloed.

Gallup laat zien wat een roeptoeters de Nederlandse anti-EU partijen zijn

Gallup heeft een interessant onderzoek gepubliceerd, naar de bereidheid van mensen om hun eigen land te verdedigen.  Schokkend dat slechts van 15% van de Nederlandse geënquêteerden zegt bereid te zijn Nederland te verdedigen. Ik vind dit om twee redenen opvallend.

1. Is je eigen land (en cultuur?) het niet waard verdedigd te worden? 

2. Al die lui die het hebben over een immigratiegolf, die Nederland uit de EU willen, die tegen een EU-leger zijn, die zijn dus als het puntje bij het paaltje komt, niet bereid iets te doen aan de verdediging van de grenzen van Nederland.

Deze Gallup enquete laat zien wat een roeptoeters al die PVV-lui en dergelijke groepen blijkbaar zijn.  Ze hebben dramatische plannen om Nederland "weer onafhankelijk" te maken en uit de internationale verbanden te trekken. Ze zijn tegen een Europees leger.  Maar voor de verdediging van het "onafhankelijk" Nederland willen ze zelf niks doen.  Echte vaderlanders.   

De EU top in Malta neemt verstandige besluiten over vluchtelingen

De EU heeft vandaag een tienpuntenplan aangenomen om migratie uit Libië naar Zuid Europa te doen stoppen. Kort samengevat, meer personeel, schepen, geld en training voor de Libische kustwacht, en intussen gaat de EU samen met de VN proberen de omstandigheden te verbeteren in de Libische detentiekampen waar de veelal Afrikaanse migranten worden opgesloten. Voorts wordt energie gestoken in snellere terugkeer naar het land van herkomst en betere controles van de landgrenzen. In eerste instantie wordt 200 miljoen euro vrijgemaakt. (bron: Nu.nl)

Ik snap best dat het allemaal niet ideaal is. Maar niet dat organisaties als Amnesty International meteen moeten aangeven hoe mensonterend dit plan is. Hun grootste zorg is de corruptie en de situatie de kampen in Libië. Maar wat moet je nou! Omdat de Nigerianen en Guyanen over land naar Libië trekken, en ze daar in beroerde omstandigheden terecht komen, hoeft Europa toch niet te dwingen ze dus maar in Europa toe te laten? Als het nou ging om mensen die in hun landen van herkomst ernstig gevaar lopen, dan zou je wat deernis kunnen hebben.  Maar deze mannen kunnen gerust naar Nigeria, Eritrea of Guyana terug.  Dat is misschien niet heel prettig, maar ook niet gevaarlijk.  En voor wie het wel gevaarlijk is, welaan, laat dat dan uitgezocht worden voor ze de grote oversteken maken met hun suicide-bootjes. Dat is pas echt gevaarlijk. 

Waarom heeft de Nederlandse pers het over een Tienpuntenplan? De Malta Declaration telt er maar 9, als ik me niet vergis. Kunnen ze bij het ANP niet tellen? Of misschien zie ik iets over het hoofd. 

Mooi dat de EU gezamenlijk actie onderneemt. Dat Italië, vanwege zijn historische banden met Libië en zijn positie als de laars van Europa waar vluchtelingen makkelijk kunnen landen, het voortaan moet nemen, is logisch.  Dat dit alleen werkt als gezamenlijk EU project lijkt me ook logisch: de taak is te groot voor Italië alleen, en als Italië lijdt, lijden alle lidstaten mee.  Of we moeten allemaal Trumphoge muren om ons grenzen gaan bouwen.  Lijkt me een slecht idee.

De gezamenlijke EU-actie ten aanzien van vluchtelingen die via Turkije kwamen, heeft goed gewerkt; ik denk dat sterke grenscontrole langs de kusten van Noord Afrika ook goed kan werken.  Net zolang tot het doordringt in de dorpjes en steden van Afrika dat de routes naar Europa dicht zitten.  "Echte" vluchtelingen, welkom. Maar degenen die via Noord Afrika een gokje wagen, horen niet bij die groep. 

En deze stap had best wat eerder mogen plaatsvinden. Dit had een jaar eerder gekund.  Ik vermoed dat de EU-politici nu extra de urgentie doorhebben, nu een paar landen, waaronder Nederland, voor belangrijke verkiezingen staan waarbij de rol van de EU en het vluchtelingenvraagstuk hoog op de agenda staan.  De EU heeft in elk geval laten zien dat het samen tot besluiten kan komen. Als de uitvoering op korte termijn zichtbaar wordt, zullen in veel Europese landen de politici opgelucht ademhalen. 

Teken tegen dat infame abortusfonds van minister Ploumen

Hallo,

Ik heb zojuist de petitie "#Abortusfonds: Niet namens ons! Zeg 'Nee' tegen minister Ploumen" getekend op CitizenGO.

Dit is belangrijk. Wil je ook tekenen? Hier is de link:

http://www.citizengo.org/nl/lf/40678-abortusfonds-niet-namens-ons-zeg-nee-tegen-minister-ploumen?tc=ty&tcid=32151913

Bedankt!

Jos

SGP en het Manifest Islam in Nederland

Wat Rabbijn Lody van de Kamp ervan vindt? Hier...

Het SGP Manifest “Islam in Nederland” heeft wel wat. Jammer dat het wat snel in elkaar is geflanst - die indruk wekt het slordige taalgebruik. Maar ik zal me tot wat inhoudelijke commentaren beperken.Eerst maar op de inleiding.

“De behoefte van de islam aan dominantie gaat wereldwijd vaak met geweld gepaard.” Dat is een veel te categorische uitspraak. En eigenlijk veel minder makkelijk hard te maken dan als je zou zeggen: “De behoefte van de christelijke VS aan dominantie gaat wereldwijd vaak met geweld gepaard.”

“Het islamitisch terrorisme wordt in veel Europese steden indringend gevoeld.” Dit is niks dan bankmakerij. We hadden het toch over Nederland? Voelen we in de Nederlandse steden islamitisch terrorisme?

“Alleen, dat is geen reden om krampachtig vast te houden aan de gelijkheid van alle godsdiensten. Het is hoogst onverstandig om alle godsdiensten over één kam te scheren. Daarvoor zijn redenen te over.”  Daar ben ik het mee eens. Maar daar kan een Nederlandse overheid niks mee. Die gaat om met individuele burgers en niet met aanhangers van religies. Die Nederlandse overheid moet wetten handhaven, en dat moet ze voor elke burger op dezelfde manier doen.

“Denk aan het gegeven dat de sharia zich presenteert als concurrent van de rechtsstaat. Niet-moslims worden dan tot tweederangsburgers gedegradeerd en geweld tegen hen wordt gelegitimeerd. Rechtspraak verwordt tot willekeur.”  Inderdaad, de sharia moeten we niet hebben in de Nederland. Maar die kans is er ook helemaal niet. Dus waarom dit punt opnemen, tenzij om mensen bang te maken? Dit is een probleem opkloppen. De 6% moslims in Nederland zijn niet in staat de sharia ingevoerd te krijgen (welke sharia trouwens?) en ze zullen de 94% van niet-moslims dan ook niet tot tweederangs burgers maken.

De SGP wil een ‘groeirem op de Islam door asielbeperking”.  “Het is verstandig en gerechtvaardigd om ernaar te streven de instroom van asielzoekers te verlagen en de uitstroom te verhogen.” De SGP wil daarom asielzoekers meer in buurlanden in de regio opvangen, en wil dat “bij het uitnodigen van asielzoekers niet nog meer personen met een grote afstand tot onze cultuur naar Nederland worden gehaald.” In theorie ben ik het hier wel mee eens. Maar hoe doe je dat als ergens een humanitaire ramp gaande is?

Onder het kopje “Beschermen rechtsstaat en samenleving, lees ik dat “Geweld, bedreiging en bijvoorbeeld bekladding van synagogen en moskeeën hard bestraft [moet worden]”. Mee eens. Moeten we doen. En ook kerken verdienen die bescherming. Zouden er mensen zijn die het hier niet mee eens zijn?

En de SGP vindt dat met “het uiten van antisemitisme en intimidatie in asielzoekerscentra […] asielzoekers het recht [verspelen] op een vergunning en […] snelle terugkeer [is dan] de enige passende oplossing.” Mijn onderbuik vindt dit mooi, maar toch heb ik mijn bedenkingen. Iemand die voor oorlogsgeweld moest vluchten, verspeelt zijn recht op hulp als hij geen goed mens is? Een criminele Jood die Duitsland ontvluchtte, zou moeten worden teruggestuurd naar de Nazi’s als hij een crimineel blijkt te zijn?

Verder wil de SGP dat het onderwijs wat nationalistischer wordt en “Het afleggen van de eed en de keuze van feestdagen [mag] niet verruimd [worden] naar islamitische varianten. Ook hierin kan ik wel meegaan met de SGP.  Met een minderheid van 6% van de bevolking hoef je toch geen rekening te houden?  Of zou dat toch een christelijke houding zijn, rekening houden met die ander? Als je 28 jaar in Egypte hebt gewoond als onderdeel van de 6% die Koptisch is, dan heb je aan den lijve ondervonden hoe weldadig het is als je als kleine minderheid ook een paar nationale feestdagen krijgt van de overheid. Dan wil je niet dat het beleid van zo'n Arabisch land in wezen ook in Nederland wordt gevolgd: "Zo'n kleine religieuze minderheid moet zich maar aanpassen." Hoe doet de SGP dit zelf trouwens?

De SGP wil verder strenger optreden tegen radikale islamitische organisaties. Daar is geen nieuwe wetgeving voor nodig. Wie is tegen het handhaven van de wet? Prima. Wat mij betreft heel strikt, net zoals dat voor alle organisaties zou moeten worden gedaan. En de SGP wil dat “ongewenste (buitenlandse) financiering van moskeeen” wordt verboden. Die zin lijkt me een typisch voorbeeld van de snelheid waarmee dit document in elkaar is gezet, want iedereen in Nederland is toch tegen ongewenste financiering? De vraag is natuurlijk, 'wat is ongewenst?'  En: waarom staat (buitenlandse) tussen haken? is alles uit het buitenland ongewenst? Het is me niet duidelijk. Maar op grond van deze zelfde regel zou Egypte het kunnen verbieden dat Nederlandse christenen geld aan een project in Egypte geven.

Gebedsoproepen moeten worden verboden, vindt de SGP. Dat gaat me veel te ver. Zorg gewoon dat het aantal decibellen gering blijft, dan heeft toch niemand daar last van? Hoe de SGP serieus kan menen dat kerkelijk klokgelui wel kan maar een gebedsoproep van de moskee niet, begrijp ik niet. Hebben we dan geen rechtsstaat waar de SGP zich eerder op beriep? Dan heeft iedereen gelijke rechten.

Voorts wil de SGP een beperkt (?) boerkaverbod. Daar kan ik inkomen. In de openbare ruimte wil ik iemand in het gezicht kunnen kijken. Maar kom dan niet met een boerka-verbod maar met een algemeen verbod op gezichtsbedekkende kleding.

Tenslotte, de SGP over terreur: De partij wil meer opsporing en vervolging, en meer wijkagenten. Lijkt me goed.  De SGP wil ook meer ruimte voor lidstaten van de EU om haatpredikers te weren. Prima.  Verder wil de SGP dat wie bij terrorisme betrokken is, zijn Nederlandse nationaliteit kwijtraakt, en dat zulke lui in elk geval hun kiesrecht kwijtraken. Hard aanpakken, ook mijn idee. Wie zich bij ISIS aansloot, moet vervolgd worden, zegt de SGP. Of dit allemaal haalbaar is binnen de rechtsstaat, dat is me niet helemaal helder.

Natuurlijk kan de SGP dit manifest niet schrijven zonder nog iets negatiefs over de Palestijnse Autoriteit te zeggen. Er mag geen Europees geld naar antisemitische schoolboeken. Alsof dat iets met het thema van de Islam in Nederland te maken heeft, maar het moest natuurlijk even genoemd.

Ik constateer dat ik het, op hoofdlijnen, best af en toe eens ben met dit SGP manifest. Ik vind het taalgebruik soms wat te bonkig, de argumenten niet erg realistischer, de bangmakerij een beetje te opzichtig. Maar er zijn ook wel redenen om zuinig te willen zijn op onze democratische rechtsstaat, en om bezorgd te zijn over mogelijk terrorisme.

De beste manier om problemen te voorkomen, lijkt me een strikte toepassing van de wetgeving die we al hebben. Geen centimeter ruimte voor onacceptabel gedrag en onwettige uitspraken. Dat vergt vast wat meer politie en een robuuster, snellere rechtspraak. Maar alles overziende wat de SGP zei, heb ik de indruk dat die partij daarop inzet. En dat mag ik wel. Als dat ook wordt toegepast op alle andere burgers.

Tegelijk, ik zei al eerder,  ik vind de toon wel erg bang-makerig. Hoe groot is nou eigenlijk dat probleem waar de SGP een manifest over meent te moeten schrijven? Ik zou denken dat naast een ferme inzet op zero tolerance, tegelijk moet worden ingezet op verzoening en saamhorigheid.  En juist dat mis ik toch wel erg in dit manifest. De klacht was toch juist een gebrek aan integratie? Dan moet je dat wel mogelijk maken, en dat doe je niet door moslims neer te zetten als een gevaar of als tweederangs.  Integreren doen mensen als ze weten dat ze er bij mogen horen.  In dat opzicht slaat dit manifest de plank geheel mis.